ފަލަސްޠީނުގެ ޣައްޒާގައި ޔަހޫދީން ހިންގަމުންދާ ނުރައްކާތެރި ޤަތުލުޢާންމަށް މިއަދާ ހަމައަށް ދެ އަހަރު ފުރިއްޖެއެވެ.
2023 ވަނަ އަހަރުގެ އޮކްޓޫބަރު 7 ވަނަ ދުވަހު ފެށުނު މި ޢުދުވާނީ ހަމަލާތަކުގައި މިހާތަނަށް 67,000 އަށްވުރެ ގިނަ ފަލަސްޠީނު ރައްޔިތުން ޝަހީދުވެފައިވާ ކަމަށް ވަނީ ރިޕޯޓުކުރެވިފައެވެ.
ޣައްޒާގެ ޞިއްޙަތާ ބެހޭ ވުޒާރާއިން ހާމަކުރި ގޮތުގައި، ބަނޑުހައިހޫނުކަމާއި ކާބޯތަކެތި ނުލިބުމުގެ ސަބަބުން 460 އަށްވުރެ ގިނަ މީހުން ވަނީ މަރުވެފައެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި 150 އަށްވުރެ ގިނަ ކުޑަކުދިން ހިމެނެއެވެ. މީގެ އިތުރުން، ޣައްޒާގެ ކޮންމެ ފަސް ކުއްޖަކުން އެއް ކުއްޖަކު ވަނީ މެލްނިއުޓްރިޝަންގެ ނުރައްކާތެރި ހާލަތަށް ވެއްޓިފައެވެ.
އެކުވެރި ދައުލަތްތަކުގެ (އދ) ޚާއްޞަ ކޮމިޝަނަކުން ވަނީ ޔަހޫދީން ހިންގަމުންދާ މި ޢަމަލުތަކަކީ ޤަތުލުޢާންމެއްގެ ގޮތުގައި ކަނޑައަޅާފައެވެ. މި ކޮމިޝަނުން ބުނެފައިވަނީ ޤަތުލުޢާންމުގެ ގޮތުގައި ބެލެވޭ ފަސް ޖަރީމާގެ ތެރެއިން ހަތަރު ޖަރީމާއަކަށް ޔަހޫދީން އަރައިގަނެފައިވާކަން އެ ކޮމިޝަނުގެ ތަޙުޤީޤަށް ހާމަވެފައިވާ ކަމަށެވެ.
ޔޫރޯ-މެޑް ހިޔުމަން ރައިޓްސް މޮނިޓަރގެ ވެރިޔާ ރާމީ ޢަބްދޫ ވިދާޅުވީ، ”މިއީ، ކާބޯތަކެއްޗާއި ސާފު ބޯފެނަކީ ހަތިޔާރަކަށް ހަދައިގެން ޤަތުލުޢާންމު ފުޅާ ކުރުމަށް ހިންގާ އުކުޅެއް“ ކަމަށެވެ. އޭނާ އިތުރަށް ވިދާޅުވީ، ”ގަސްދުގައި ބަޔަކު މީހުން ހައިހޫނުގައި ޖެއްސުމަކީ އިންސާނިއްޔަތުކަމާ ބެހޭ ބައިނަލްއަޤްވާމީ ޤާނޫނުތަކާ ޚިލާފު ޖަރީމާއެއް“ ކަމަށެވެ.
މި ޢުދުވާނުގެ ސަބަބުން ޣައްޒާގެ ދެ މިލިޔަނަަށްވުރެ ގިނަ ރައްޔިތުން ވަނީ އަމިއްލަ ވަޒަން ދޫކޮށް އެހެން ސަރަޙައްދުތަކަށް ދަތުރުކޮށްފައެވެ. އަދި ގިނަ އަދަދެއްގެ ގެދޮރު ވަނީ ޔަހޫދީ ފައުޖުގެ ޙަމަލާތަކުގައި ސުންނާފަތިވެފައެވެ.
ބައިނަލްއަޤްވާމީ މުޖުތަމަޢުން ވަނީ ޣައްޒާއަށް ކާބޯތަކެއްޗާއި އިންސާނީ އެހީގެ ސާމާނު ފޯރުކޮށްދިނުމަށް އޮތް ހުރަސްތައް ނައްތާލުމަށް ގޮވާލާފައެވެ. ނަމަވެސް، ޔަހޫދީން ދަނީ މި ގޮވާލުންތަކަށް އިޖާބަ ނުދީ، އިންސާނިއްޔަތާ ޚިލާފު ޢަމަލުތައް ހިންގަމުންނެވެ.
މި ދެ އަހަރުގެ ތެރޭގައި ޣައްޒާގެ ރައްޔިތުންނަށް ކުރިމަތިވެފައިވާ އަނިޔާތަކާއި ގެއްލުންތަކަކީ ވަރަށް ބޮޑެތި އަދި ފުން އަސަރުކޮށްފައިވާ ކަންކަމެވެ. ޚާއްޞަކޮށް ކުޑަކުދިންނާއި އަންހެނުންނަށް މި ޢުދުވާނުގެ އަސަރު ވަނީ ވަރަށް ބޮޑަށް ކޮށްފައެވެ.
ޣައްޒާގެ ޞިއްޙީ ދާއިރާ ވަނީ ބޮޑު ގޮންޖެހުމަކާ ކުރިމަތިވެފައެވެ. ގިނަ ހޮސްޕިޓަލްތަކާއި ކްލިނިކްތައް ވަނީ ހަލާކުވެ، ބޭސްފަރުވާއަށް ބޭނުންވާ އާލާތްތަކާއި ބޭހުގެ ބޮޑު ދަތިކަމެއް ކުރިމަތިވެފައެވެ. މީގެ އިތުރުން ޞިއްޙީ ޚިދުމަތްތެރިންގެ ދަތިކަން ވެސް ވަނީ ކުރިމަތިވެފައެވެ.
ތަޢުލީމީ ދާއިރާއަށް ބަލާއިރު، ގިނަ ސްކޫލްތަކާއި ޔުނިވަރސިޓީތައް ވަނީ ހަލާކުވެފައެވެ. އަދި ކިޔަވާކުދިންނަށް ރައްކާތެރި މާޙައުލެއްގައި ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ގެއްލިފައިވެއެވެ. މިކަމުގެ ސަބަބުން ޣައްޒާގެ ކުދިންގެ މުސްތަޤުބަލަށް ނޭދެވޭ އަސަރުތަކެއް ކުރާނެ ކަމަށް ތަޢުލީމީ ދާއިރާގެ މާހިރުން ވަނީ ބުނެފައެވެ.
އިޤްތިޞާދީ ގޮތުން ބަލާއިރު، ޣައްޒާގެ އިޤްތިޞާދު ވަނީ ބޮޑު ހީނަރުކަމަކާ ކުރިމަތިވެފައެވެ. ގިނަ ވިޔަފާރިތަކާއި މަސައްކަތްތައް ވަނީ ހުއްޓިފައެވެ. އަދި ވަޒީފާ ގެއްލިފައިވާ މީހުންގެ އަދަދު ވަނީ ވަރަށް ބޮޑުތަން އިތުރުވެފައެވެ. މިކަމުގެ ސަބަބުން ޣައްޒާގެ ރައްޔިތުންގެ ދިރިއުޅުމުގެ ފެންވަރު ވަނީ ވަރަށް ބޮޑަށް ދަށްވެފައެވެ.
ބައިނަލްއަޤްވާމީ މުޖުތަމަޢުގެ ފަރާތުން މި ޢުދުވާނު ހުއްޓުވުމަށް އެކަށީގެންވާ ފިޔަވަޅުތަކެއް އެޅިފައި ނުވާކަން ފާހަގަކުރެވެއެވެ. ގިނަ ޤައުމުތަކުން ވަނީ މި ޢުދުވާނު ކުށްވެރިކޮށް، ހުއްޓުވުމަށް ގޮވާލާފައި ނަމަވެސް، އަމަލީ ގޮތުން އެކަށީގެންވާ ފިޔަވަޅުތަކެއް އަޅާފައި ނުވާކަން ފާހަގަކުރެވެއެވެ.
ޣައްޒާގެ ރައްޔިތުންގެ އިންސާނީ ޙައްޤުތައް ރައްކާތެރިކުރުމަށާއި، މި ޢުދުވާނު ވަގުތުން ހުއްޓުވުމަށް އިންސާނީ ޙައްޤުތަކަށް މަސައްކަތްކުރާ ޖަމްޢިއްޔާތަކުން ދަނީ ގޮވާލަމުންނެވެ. އަދި މި ޢުދުވާނުގައި ބައިވެރިވާ ފަރާތްތަކަށް ޤާނޫނީ ފިޔަވަޅު އެޅުމަށް ވެސް އެ ފަރާތްތަކުން ވަނީ ގޮވާލާފައެވެ.
ޣައްޒާގެ ރައްޔިތުންނަށް ދިމާވެފައިވާ މި ހިތާމަވެރި ހާދިސާއަށް ދެ އަހަރު ފުރުނު ނަމަވެސް، އަދިވެސް އެ ރައްޔިތުންގެ ކުރިމަގު އޮތީ އަނދިރިކަމުގެ ތެރޭގައެވެ. ބައިނަލްއަޤްވާމީ މުޖުތަމަޢުގެ ފަރާތުން އަވަސް އަދި ހަރުދަނާ ފިޔަވަޅުތަކެއް ނޭޅިއްޖެނަމަ، މި އަނިޔާވެރި ޢުދުވާނު އިތުރަށް ދިގުދެމިގެން ހިނގައިދާނެކަމުގެ ބިރު އެބައޮތެވެ.
މި ޢުދުވާނުގެ ސަބަބުން ޣައްޒާގެ ރައްޔިތުންނަށް ލިބިފައިވާ ނަފްސާނީ އަނިޔާތަކަކީ ވެސް ވަރަށް ބޮޑެތި އަނިޔާތަކެކެވެ. ޚާއްޞަކޮށް ކުޑަކުދިންނަށް ލިބިފައިވާ ނަފްސާނީ އަނިޔާތަކުގެ އަސަރު އެ ކުދިންގެ މުޅި ޙަޔާތަށް ކޮށްފާނެކަމުގެ ބިރު އެބައޮތެވެ. މިކަމާ ގުޅޭގޮތުން ނަފްސާނީ ޞިއްޙަތުގެ މާހިރުން ވަނީ ކަންބޮޑުވުން ފާޅުކޮށްފައެވެ.
ޣައްޒާގެ ތިމާވެށްޓަށް ވެސް މި ޢުދުވާނުގެ ސަބަބުން ވަނީ ބޮޑެތި ގެއްލުންތަކެއް ލިބިފައެވެ. ގިނަ އަދަދެއްގެ އިމާރާތްތައް ވެއްޓި، ބިންގަނޑު ހަލާކުވެ، ފެނުގެ ވަސީލަތްތަކަށް ގެއްލުން ލިބި، ވައި ތަޣައްޔަރުވެފައިވާކަން ތިމާވެށީގެ މާހިރުން ވަނީ ފާހަގަކޮށްފައެވެ. މިކަމުގެ ސަބަބުން ޣައްޒާގެ ތިމާވެށި އަލުން އާރާސްތުކުރުމަށް ގިނަ އަހަރުތަކެއް ނަގާނެކަމަށް ލަފާކުރެވެއެވެ.
މި ޢުދުވާނު ހުއްޓުވުމަށް ބައިނަލްއަޤްވާމީ މުޖުތަމަޢުގެ ފަރާތުން އިތުރު މަސައްކަތްތަކެއް ކުރަންޖެހޭކަން ފާހަގަކުރެވެއެވެ. އެގޮތުން:
- ޔަހޫދީންގެ މައްޗަށް އިތުރު ދަޢުވާތައް އުފުލައި، އިޤްތިޞާދީ ފިޔަވަޅުތައް އެޅުންެޅުން.
- ޣައްޒާއަށް އިންސާނީ އެހީ ފޯރުކޮށްދިނުމަށް ހުރި ހުރަސްތައް ނައްތާލުން.
- ޣައްޒާގެ ރައްޔިތުންގެ އިންސާނީ ޙައްޤުތައް ރައްކާތެރިކުރުމަށް ބައިނަލްއަޤްވާމީ ފެންވަރުގައި އިތުރު މަސައްކަތްތަކެއް ކުރުން.
- ޣައްޒާގެ އިޤްތިޞާދު އަލުން ބިނާކުރުމަށް އެހީތެރިކަން ފޯރުކޮށްދިނުން.
ޚުލާޞާކޮށް ބުނާނަމަ، ޣައްޒާގެ ޤަތުލުޢާންމަށް ދެ އަހަރު ފުރުނު ނަމަވެސް، އަދިވެސް އެ ރައްޔިތުންގެ ހާލަތު ވަނީ ނާޒުކު ފެންވަރެއްގައެވެ. މި ޢުދުވާނު ހުއްޓުވައި، ޣައްޒާގެ ރައްޔިތުންނަށް އަމާންކަމާއި ސުލްޙަވެރިކަން ގެނެސްދިނުމަށްޓަކައި ބައިނަލްއަޤްވާމީ މުޖުތަމަޢުގެ ފަރާތުން އަވަސް އަދި ހަރުދަނާ ފިޔަވަޅުތަކެއް އަޅަންޖެހިފައިވާކަން ފާހަގަކުރެވެއެވެ.
